شهر دماوند یكی از شهرهای اسطوره ای و جزو نخستین شهرها در تاریخ روایی ایران است، كه كیومرث آن را بنیان نهاده است. شاید حفاریهای باستان شناختی تأیید كند كه این شهر اسطوره ای اولین شهری است كه به یكی از شاهان منتسب شده است.
دماوند از معدود مناطقی است كه نام آن آمیخته با فرهنگ اساطیری و فولكلور مردم این مرز وبوم و مظهر آزادی و به بندكشی ظلم و بیداد ضحاكی به دست مردمی ترین مرد این سرزمین یعنی كاوه آهنگر است. دماوند جایی است كه آرش، قهرمان ایرانی برای نجات كشورش از شر تورانیان تمامی جان خود رابر كف نهاده و با تكیه بر صلابت كوه دماوند نیرویی مضاعف كسب كرد و تیری تا آن سوی ماوراء النهر انداخت و خانه ایرانیان را وسیع و گسترده كرد.دماوند قبل ازاسلام و تا مدتی بعد از آن به ضم «دال» دماوند یا دنباوند خوانده می شد و در قرون اسلامی آن را با فتح دال دنباوند و رفته رفته دماوند ثبت كرده اند كه با نام پهلوی آن مطابقت دارد. این نام به معنی ظرفی است كه دارای تف و گرما یا بخار و گاز باشد و به همین علت آن را به قله بلند البرز كه زمانی آتشفشانی بوده اطلاق كرده اند.
در متون تاریخی دماوند به لحاظ قدمت همپای ری قدیم است. آندره گدار، معمار فرانسوی و دستیارانش ژان دوگان باستان شناس فرانسوی پس از بررسی هایی درخصوص شهر دماوند و اطراف آن، اظهار داشته اند: «بدون تردید یكی از قدیمی ترین مراكز این ولایت شهر دماوند بوده است.»با توجه به وجود مسجد جامع كه از دوره سلاجقه شكل گرفته و به دلیل همجواری آن با بازار قدیم می توان مركز دماوند را حول و حوش مسجد در نظر گرفت، كه تحت شماره ۵۶ در تاریخ ۲۴ شهریور ۱۳۱۰ برابر با ۱۶ سپتامبر ۱۹۳۱ جزو آثار ملی كشور محسوب و به عنوان یكی از آثار فرهنگی تاریخی به ثبت رسیده است.
براساس كاوشهای هیأت باستان شناسی میراث فرهنگی استان تهران محوطه ای از دوران سنگ متعلق به ۱۴ تا ۱۸ هزارسال قبل در منطقه گیلان دماوند كشف و شناسایی شده است و نیز در بررسی های سطحی در جنوب شرقی شهر دماوند در روستای تاسكین از توابع شهرآبسرد به ابزار سنگی ای دست پیدا كرده اند كه قدمتی ۱۸ـ۱۷ هزارساله دارند.
قدمت زیاد این شهر باعث شده تا آثار تاریخی قابل توجهی را در خود جای دهد از جمله برج ۹۰۰ ساله یادمان شیخ شبلی، امامزاده عبدالله و خلیل الله در شهر دماوند، امامزاده قاسم در روستای تاسكین، بقعه سید گته میر (میرمطهر) در شهر آبسرد، مسجد جامع شهردماوند، قلعه خوراب فاجان در روستای فاجان، امامزاده حمزه روستای مبارك آباد و …

برج یادمان شیخ شبلی
بنای برج شبله از یادگارهای قرون چهارم و پنجم هجری است كه به صورت هشت ضلعی بر روی ارتفاعات طبیعی مشرف به شهرستان دماوند ساخته شده است.
وضع ظاهری بنا نمایانگر آن است كه این برج ابتدا به صورت سالو و هشت ضلعی و به سبك بناهای قرن پنجم هجری ساخته شده و سپس در عهد بعدی نمای آن به شیوه و سبك سلجوقی با آجرهایی در ابعاد ۱۹*۱۹*۴ سانتیمتر، كه از لحاظ استاندارد با آجرهای مستعمل اصل بنا هم اندازه هستند، به سبك خاص و متفاوتی تزیین شده است.
ورودی بنا به سمت جنوب بوده و در بالای آن تزیینات طاقی شكل همراه با محلی برای نصب كتیبه ایجاد شده است. احتمالاً كتیبه بنا با كاشی فیروزه ای رنگ متداول این عصر درون آن جای داشته است كه در حال حاضر اثری از آن نیست. در داخل این بنا سردابه هایی مستطیل شكل با طاق گهواره ای و با مصالح قلوه سنگ و ملات گچ وجود دارد كه با پنج ردیف پله از جلوی مدخل ورودی به این سردابه راه می یابند. این بنا یكی از یادگارهای مهم دوره سلجوقی (قرن پنجم هجری) است كه ابتدا به صورت سالو احداث و سپس به سبك آجركاری دوره سلجوقی تزیین شد.
این بنا با توجه به اهمیت تاریخی و هنری و واجد شرایط بودن برای ثبت در فهرست آثار ملی در تاریخ ۵۱‎/۳‎/۲۹ تحت شماره ۹۲۰ در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است.
در سمت شمال و شمال شرقی آرامگاه شبلی قبرستان وسیعی متعلق به دوران اسلامی وجود دارد كه برخی از قبور آن توسط سودجویان حفاری شده و سنگ قبرهای روی آن شكسته شده است. این وضع تقریباً حالت ویرانه ای را به این محوطه تاریخی داده است. بعضی از سنگ قبرهای موجود در سطح این قبرستان دارای كتیبه هایی ا ست كه به تاریخ و شناسایی بنا كمك می كند.
ابوبكر دولف بن ججدر شبلی در سال ۲۴۷ هـ .ق در شهر سامرا متولد و در سال ۳۳۴ هـ .ق در بغداد دار فانی را وداع گفته و مردم بغداد با تجلیل كامل و ابراز احترام و ارادت ویژه وی را در مقبره خیزران به خاك سپردند. وی در دوران جوانی به واسطه اشتغال پدر و دایی اش در درگاه خلفای عباسی به مقامات سیاسی بالا دست یافت و در برهه ای از زمان كه مدت و تاریخش دقیقاً مشخص نیست، از طرف حاكمان طبرستان به امارت دماوند منصوب شد. دوران صدارت شیخ شبلی در دماوند همراه با بسط و گسترش عدالت، امنیت و رفاه بود و به همین علت پس از وفاتش در بغداد، مردم دماوند به پاس خدمات عادلانه و همزیستی مسالمت آمیز با او به محض شنیدن خبر رحلتش، سروسینه زنان به عزاداری پرداخته و چندی بعد به یاد ایامی كه زیرسایه حكومت او زندگی خوبی را گذرانده بودند، بنای یادبودی را به نامش برپا داشتند.

امامزاده حمزه 
این امامزاده در فاصله ۴۳ كیلومتری جاده تهران ـ آمل، در شمال روستای مبارك آباد، وسط دره ای در كنار سه چنار كهنسال كه به احتمال قریب به یقین بالغ بر ۴۰۰ سال عمر دارند، واقع است. درب ورودی این بنا در سمت جنوب و مصالح آن از سنگ لاشه، سنگهای كف رودخانه ای و ملات گچ و ساروج است. این بنا دارای ۸ ضلع است و بین هر ضلع از بیرون زائده ای وجود دارد كه به ستون شبیه است. هر یك از اضلاع ۸ گانه داخلی، دارای طاقنماهایی هستند كه بالای آنها دارای طاق تیزه دار است. ۴ ضلع از مجموع اضلاع یاد شده به صورت یك در میان دارای پنجره كوچكی است كه روشنایی داخل بنا را تأمین كرده و عمل تهویه را انجام می دهند.
گنبد بنا از نوع دو پوشه از داخل به صورت عرقچین و از خارج به صورت رك كشیده است. اضلاع هشتگانه پلان عیناً تا نوك گنبد رك بنا امتداد یافته است.
با توجه به سبك وسیاق امامزاده و مقایسه آن با انواع دیگر می توان قدمت امامزاده را متعلق به قرون پنجم و ششم هجری دانست.

امامزاده محمد گته میر(گتمیری)
در فاصله ۲۰ كیلومتری جنوب شرقی شهرستان دماوند در شهر آبسرد، بر روی تپه ای نه چندان بلند كه محل قبرستان قدیمی آبسرد است، بنای قدیمی امامزاده ای به چشم می خورد كه به «بقعه میرمحمد گته میر» شهرت دارد.
پلان اصلی بنا به صورت چلیپایی و شامل دو مستطیل متقاطع است. زوایای آن دربیرون و داخل دارای پس و پیش رفتگی هایی است كه موجبات ایجاد گوشواره های تزئینی را به همراه تزئینات گچبری در زیر گبند فراهم آورده است. گنبد در میانه بنا واقع است. فرم قرارگیری آن بدین صورت است كه طرح پلان چلیپایی به ۵ مربع تقسیم شده، چهار مربع در چهار سمت گنبد به صورت چهار صفحه ایجاد شده و گنبد در روی مربع میانی كه محل مقبره است قرارگرفته است. بخش میانی و زیر گنبد به صورت هشت گوش است و در بدنه آن منشورهای هشت وجهی به كار رفته است.
گنبد بقعه تخم مرغی شكل و دو پوش است كه از داخل گنبد دیگری، با خیز كمتر به صورت عرقچین احداث شده است. در زیر آن جرزها و دیوارهای ضخیم جانبی و میانی بار سنگین گنبدها و سقف های بالایی چهار بازوی چلیپا در چهارسوی گنبد را مهار كرده است. قدمت این بنای تاریخی به اواخر دوره صفویه برمی گردد.
تزئینات آجر كاری، كاربندی و یزدی بندی های زیرگنبد وطاق نماهای زیرپوشش داخلی ساقه گنبد دارای تزئیناتی از نوع نقوش اسلیمی ماری و گچبری هایی به اشكال گیاهی است و این امتیازات ارزشمند معماری و هنری بقعه به شمار می رود. تزئینات داخلی بنا در نوع خود منحصر به فرد و فوق العاده زیباست.

«محمد هادی علیزاده» سرپرست میراث فرهنگی شرق استان تهران كه خود كارشناس مرمت آثار تاریخی است، می گوید: قدمت آثار تاریخی متعددی كه دماوند و اطراف آن دارد، اداره میراث فرهنگی را برآن داشت تا اداره ای در شرق استان تهران به مركزیت دماوند در سال ۱۳۷۹ تأسیس كند. وی می افزاید: قبل از سال ۷۸ تنها ۸ـ۷ اثر تاریخی به ثبت رسیده است در حال حاضر این تعداد بسیار افزایش یافته است. در سال ۷۸ اكیپی با مدیریت و هدایت مدیركل میراث فرهنگی تهران اقدام به بررسی و شناسایی آثار تاریخی دماوند و فیروزكوه كردند. در فیروزكوه حدود ۱۷۰ و در دماوند حدود ۱۵۰ اثر تاریخی شناسایی شد و مشاهده شد كه آثار تاریخی بسیاری در حال تخریب و از بین رفتن هستند. به همین دلیل به سرعت اقدام به بازسازی و مرمت و تعمیر بناها و محوطه سازی كردند. در سال گذشته ۲۰ كارگاه مرمتی ایجاد شدكه كار تعدادی از آنها به پایان رسیده و تعدادی هنوز در حال انجام كار هستند. به گفته علیزاده با توجه به اینكه اعتبارات خوبی در این مقوله در نظر گرفته شده است و برنامه ریزی، قدرت عمل و مدیریت مناسبی بر كار حاكم است، علیرغم نیروی انسانی كم سعی شده این كارها در كوتاهترین زمان ممكن انجام شود. وی وجود افرادی را كه دست به حفاریهای غیرمجاز در منطقه می زنند و تعدادشان هم كم نیست، باعث آسیب دیدن ابنیه تاریخی می داند. او با اشاره به تهیه نقشه باستان شناسی برای نخستین بار در كشور می گوید: نقشه باستان شناسی دماوند و فیروزكوه كامل شده و تا پایان امسال (۱۳۸۱) نقشه باستان شناسی لواسانات نیز تكمیل خواهد شد. به این ترتیب نقشه باستان شناسی شرق استان تهران كامل می شود. این نقشه های باستان شناسی كه همراه با معرفی بعضی از آثار آن منطقه است، درواقع بروشورهایی منطقه ای (دماوند ـ فیروزكوه ـ لواسانات) است كه اشخاصی كه مایل به بازدید از این آثار هستند با در دست داشتن این بروشورها با توجه به اطلاعات موجود در آنها، راحت تر می توانند مكانهای مورد نظر را انتخاب و از آنها بازدید كنند.
وی این نكته را خاطرنشان می كند كه ابنیه تاریخی جزو آثار و هویت ملی یك كشور هستند و احترام به حریم آنها و جلوگیری از تخریب آنها برعهده تمام مردم بویژه مسؤولین ادارات و نهادهاست.
شهرستان دماوند دارای ۱۵۵ اثر تاریخی است كه ۱۲ عدد آن در فهرست آثار ملی ثبت شده است.

jahed137.blogfa.com منبع