قوچان در 130 كیلومتری مشهد و 807 كیلومتری تهران قرار دارد. انگور و شیره انگور این منطقه مشهور است و سیب درختی منطقه اوغاز باجگیران نیز كم‌نظیر است. قوچان دارای دام و محصولات دامی فراوانی است و پنیر كردی قوچان كه در داخل پوست (خیك) نگهداری می‌شود، بسیار مرغوب و خوشمزه است. از جاجیم كه نوعی پارچه زبر و رنگی این منطقه است نوعی پالتو درست می‌كنند كه به آن چوخه می‌گویند و هنگام كشتی چوخه از آن استفاده می‌شود.شهر قوچان را با شهر باستانی اشك یا ارسكه یكی دانسته‌اند. در حدود 250 سال پیش از میلاد در متون تاریخی به اسامی آساگ یا اساك و … نامیده می‌شده است. شاه عباس اول (1038-996) برای جلوگیری از تاخت و تاز ازبكان و تركمن‌ها، كردهای ایل چمشگزك را كه ایل زعفرانلو از آن جمله هستند به این منطقه كوچ داد. از وقایع مهم دیگر قوچان كشته شدن نادرشاه افشار در محلی به نام فتح آباد در سال 1160 هجری قمری است. از حوادث دیگر كشته شدن كلنل پسیان است كه در ذهن معاصرین هنوز زنده است. قوچان بارها در اثر زلزله ویران شده و شهر جدید قوچان در 12 كیلومتری شهر كهنه پس از زلزله سال 1312 ایجاد شده است.
آثار باستانی و دیدنیهای قوچان 
قوچان دارای ییلاقاتی زیبا مانند قریه نوروزی، یوسف خان و كلاته گل است که در دره‌ای سرسبز و پرآب قرار گرفته است. قوچان دارای چند غار می‌باشد كه معروف‌ترین آن غار باغچه و در جاده قوچان به درگز (در كناره دهكده آسیب) قرار دارد و درون غار دارای ده شعبه است، اما غار فاقد ستون‌های آهكی می‌باشد. در حد فاصل قوچان- مشهد نیز دو غر آبله و پرده رستم در نزدیك چناران وجود دارد. امام زاده روستای خسرویه، معماری صخره‌ای در روستای كلر، پارك شهر قوچان و موزه مردم شناسی از نقاط دیدنی این شهرستان‌اند.

مزار سلطان ابراهیم

این آرامگاه در شهر كهنه قوچان در 12 كیلومتری شهر جدید قوچان در جاده قوچان-فاروج قرار دارد. این امامزاده را برادر حضرت رضا می‌دانند.

سوابق تاریخی قوچان

آنچه از تاریخ كهن ایران نمایان است منطقه فعلی قوچان است كه توسط دلیران پارسی متمدن گردیده و به تشكیل امپراتوری (( یوئه چری )) می انجامد ، جزو یكی از دولتهای مقتدر آن زمان بوده كه نام دو هزار سال قبل آن (( آساآك )) یا (( آرسكا )) بوده و در طی دورانهای تاریخی مقر تمدن (( خبوشان )) نامیده  می شد كه در حال حاضر از آن به نام (( قوچان قدیم )) یاد می شود . این منطقه نیمه كوهستانی با آب و هوای سرد و خشك كه دارای زمستانهای طولانی و تابستانهای معتدل می باشد و وجود كوههای سر به فلك كشیده و تپه و وجود استعدادهای بالقوه كشاورزی ، معدنی ، صنایع دستی و … این سرزمین را متمایز كرده است .

بنابراین لازم است به ابعاد مختلف و ویژگیهای شهرستان قوچان نظری بیفكنیم تا جهت شتاساندن این منطقه حداقل گام لازم را برداشته باشیم .

جمعیت و تقسیمات اداری كشوری ( قوچان )

شهر مركزی قوچان در 10 كیلومتری قوچان قدیم ( شهر عتیق ) واقع شده و فاصله آن تا مشهد حدود 130 كیلومتر و تا باجگیران ( مرز ایران و تركمنستان ) 84 كیلومتر است و تا مرز كشور تركمنستان ( عشق آباد ) 118 كیلومتر می باشد و دارای سه بخش مهم : بخش مركزی – بخش قاروج – بخش باجگیران است . جمعیت شهر 75424 نفر و روستا 178944 نفر ، بر اساس آخرین سرشماری نفوس و مسكن در سال 1375 می باشد . در حال حاضر جمعیت كل شهرستان قوچان 236664 نفر ، جمعیت شهری 96403 نفر و جمعیت روستایی 140261 نفر می باشد . وسعت قوچان حدودا 5234 كیلومترمربع می باشد .

نژاد ، تیره و زبان مردم قوچان

نژاد مردم قوچان مرتبط به همان آریائیها می باشد كه قبل از اسلام به این منطقه مهاجرت كرده بودند و در ابتدا به زبان فارسی و سپس فارسی دری صحبت می كردند ، البته بعدا این اقوام در اثر حوادث تاریخی و حملات تركها و مغولان از آن اصالت اولیه به در آمده و نتیجتا زبان مردم نیز متنوع گردید .

مهاجرت اكراد در اوایل قرن یازدهم هجری عامل دیگری در تنوع زبان و تیره بوده ، قابل ذكر است كه مردم قوچان اصالت و بویژه زبان خود را حفظ كرده اند بعنوان مثال مركز شهر و شهر عتیق ( شهر كهنه ) و روستاهای سه گنبد و داغیان و گزل آباد ، مایوان و استاد و … هم اكنون به زبان فارسی تكلم می كنند كه خود بیانگر قدر زبان فارسی در این منطقه است .

گذشته از آن تركهای مهاجر به این منطقه نیز زبان و نژاد خاص خود را دارند و از همه مهمتر وحدت این اقوام و یكپارچگی آنها در ایجاد فضایی امن و سالم در كنار تنوع زبان و نژاد و فرهنگ است و به قول رئیس جمهور محبوب : (( قوچان كلكسیون و تابلو زیبا از تنوع و تكثر فرهنگها در عین وحدت و یكپارچگی مدیون همان اصل اسلامیت و ایرانی بودن است كه همه قومیتها و تنوع زبانها و نژادها را بهم پیوند داده است . ))

قابلیتها و استعدادهای كشاورزی و جغرافیایی قوچان

شهرستان قوچان بواسطه وجود ارتفاعات و دره های متعدد و چشمه های فراوان از پوشش گیاهی متنوعی برخوردار است و در هر حوضه گیاهان خاصی وجود دارد ، شقایق و لاله وحشی از گلهای فراوان كوهستانها و جلكه های قوچان است . گیاهانی با نامهای محلی مانند : چریش ، زیانی گزی و كنگر محلی در كوهستانهای قوچان فراوان و مورد استفاده است .

در كوههای شمالی قوچان خصوصا در منطقه حفاظت شده ، قوچ ، میش و بز كوهی یافت می شود. شهرستان قوچان بواسطه وجود ارتفاعات كوههای هزار مسجد ، آلاداغ ، شاه جهان در تابستان معتدل و در زمستان بسیار سرد است .

دره های كوههای این ناحیه پوشیده از نباتات مختلف بوده و برای دامداران محلی مطلوب است .

موقعیت كشاورزی قوچان بسیار مشهور بوده بطوریكه قوچان را خمیرخانه یا انبار گندم خراسان لقب داده بودند . در قوچان غلات بطور عمده  گندم ، جو ، ذرت ، عدس و گیاهانی از قبیل منداب ، كنجد و گرچك بخوبی بعمل می آید . قوچان دارای تاكستانهای بسیار است و باغاتی از غبیل زردآلو ،گوجه، شفتالو ، سیب و به در جای جای این شهر به وفور به چشم می خورد .

در این حوزه به منظور حفاظت باغات از سرمای زمستان معمولا تاكها را در پایان پاییز به زیر خاك می خوابانند و در اوایل بهار بمحض جوانه زدن از خاك خارج می نمایند و همانگونه كه در نشریه عمرانی منطقه خراسان آمده است قوچان از نظر كشاورزی و حاصلخیزی و همچنین از لحاظ محصول غله در بین شهرهای شمال خراسان از همه معروفتر می باشد . وسعت كل زمینهای قابل كشت 266785 هكتار و وسعت كشت آبیش 157558 هكتار است . سطح كل مراتع 256615 جمعیت شاغل در بخش كشاورزی به كل جمعیت 41/5 درصد و نسبت سطح زیر كشت به مساحت كاربری اراضی 25 درصد دارای 45 حلقه چاه عمیق و نیمه عمیق ، 140 رشته قنات دایر و 116 چشمه سار و 23 رود فصلی و دائمی است . 95 درصد خاك از نوع شیرین و 5 درصد خاك شور است . پوشش طبیعی این ناحیه حدود 280/000 هكتار است كه شامل 20 درصد مرتع و 3 درصد جنگل و درختهای ارس و 62 درصد زمینهای زراعتی است گندمهایی كه در منطقه قوچان بعمل می آید عبارتند از انواع ارقام فرانسوی – الموت – بزستایا – كرج یك – روشن -  سبلان – سرداری كه بیشتر در مناطق كوهپایه كشت می شود .

در قوچان غلات به صورت آبی و دیم كشت می شود و محصول آن از لحاظ كمیت و كیفیت قابل توجه است . شهرستان با تنوع كشت زراعی 29 نوع و تنوع باغات 17 نوع ، رتبه اول و دوم در كشت علوفه غلات ، سیب زمینی ، حبوبات و انگور و گردو را در استان داراست و در جمع تولید ردیف هفتم از شهرستانهای استان را دارد .

موقعیت جغرافیایی قوچان
قوچان یكی از شهرهای مرتفع شمال شرقی خراسان است،طول شرقی این شهر 58 درجه و30دقیقه عرض شمالی آن 37درجه و7دقیقه است.این شهر را ارتفاعات اصلی البرز كه تاكنون هزار مسجدامتداد یافته وبارشته كوه دیگری تا شمال تبادكان ادامه دارد ،محصور كرده است.

كوههای معروف قوچان

كوههای معروف قوچان عبارتنداز:
آق كمر، سنجربیگ ، آسلمه ، علی بلاغ درشمال وهمچنین كوههای شاهداغی ، امام داغ‌. كوههای قوچان عموماً محل یلاق دامداران است ، در این كوهها (( گون )) كه ازساقه كتیرا استخراج می شود به حد وفوریافت می شود ویكی از منابع درآمد مردم و روانه شدن محققان گیاهان دارویی به كوههای مذكور می باشد.
به دلیل وجود ارتفاعات هزارمسجد، آلاداغ وشاه جهان به سبب ریزش متوالی برف وباران ، منطقه قوچان دارای چشمه سارهای فراوان ورودخانه های محلی است ، مهمترین رودخانه قوچان رود اترك است كه ازشرق قوچان یعنی ازحوزه آبریزلایه رویان ، یدك والهیان سرچشمه گرفته وپس از تلاقی به آبهای دروخانه یادگار، عمارت وبادخوردرنزدیكی قوچان دربستریتنگ جریان گرفته وپس ازگذشتن ازفاروج وشیروان ومشروب ساختن قسمت عمده ای از آبادیهای خود به سمت شمال بجنوردجاری می گردد وپس از مخلوط شدن با رودخانه های محلی وارد منطقه گرگان شده ومرزایران وتركمنستان را بعنوان مرزطبیعی تشكیل می دهد .این رودخانه در((چات)) به رودخانه دیگری موسوم به سومبارمی پیوندد وبا شیبی ملایم به دریای خزرمی ریزد.طول این رودخانه 500 كیلومتروعرض متوسط آن 20 متر می باشد درتابستان اغلب كم آب و دربیشترقسمتها خشك می باشد.

رودخانه های قوچان

رودخانه هایی كه از قوچان سرچشمه گرفته وبه شهرهای دیگر جاری می شوند وبا مصرف دیگر كشاورزی می رسند عبارتنداز:
1- اترك ، فرق ، رشوانلو
2- رود استاد وخسرویه ، داغیانی ، چری ، قره شاهوردی ورودخانه شارك ودوربادام كه واردخاك تركمنستان می شود.وجود همین رودخانه ها وكم آبی وخشكسالی روزافزون موجب می شود كه درامر احداث سدهای خاكی وسدهای دیگر همت شود تا آب این سرمایة حیاتی منطقه ، ازدست كشاورزان محروم خارج نشود وبه مصرف بهینه منطقه برسد.

نقاط ییلاقی قوچان
قوچان باداشتن هوای معتدل وباغهای فراوان ازجمله شهرهای ییلاقی خراسان محسوب میشود.
ازاختصاصات این شهر نداشتن بیماریهای بومی است كه این خود ناشی ازمعتدل بودن آب وهوای این منطقه است.

ییلاقات معروف قوچان درخارج از حوزه شهری عبارت است از:
خسرویه ـ قره شاهوردی ـ یوسفخان و …
دره شارك ـ دره دوربادام ـ دره شمخال و…

پوشش دره ودامنه ها
سراسردره های این منطقه پوشیده از گیاهان مختلف می باشد كه برای دامداران محل مطلوبی است ، گیاهان دارویی این منطقه نیزعبارتند از : كتیرا ، درمنه تركی ، شه تره ، ترنجبین كه عرقیات گیاهی قوچان بهمین دلیل معروف ودارای خواص گوناگون است .

خاك
نوع خاك این منطقه زراعی است وازجنس رسی شنی ـ شنی رسی ـ هوموسی ودربعضی نقاط سیاه می باشد.
خاك نواحی كوهستانی شمال سیاه وازلحاظ كشاورزی بسیارمناسب است .

گیاهان روغنی قوچان
محصول نباتی روغنی قوچان درحال حاضر لوبیای به نام سویا، آفتابگردان ، گلرنگ وگلزاراست .

صادرات قوچان
هم اكنون مهمترین صادرات قوچان كشمش ، برگه زردآلو، شره انگورمی باشد كه همه ساله دربسته های استاندارد شده به كشورهای خارجی صادر می گردد.

دامپروری قوچان
گله داری ودامپروری ازفعالیتهای مهم تولید مردم قوچان مخصوصاً ایل زعفرانلو وطوایف آن است.
كیفیت بالای لبنیات قوچان ( شیر ، ماست خشك و انواع ماست ، كشك ، دوغ ، كره ، پنیر، روغن زرد یا حیوانی و… ) حاصل توجه كشاورزان ودامداران این منطقه ومرهون مراتع سرسبز، گیاهان معطروخوشبوی كوهساران است كه به مصرف تغذیه گوسفندان ودامهای منطقه می رسد وبدین لحاظ لبنیات قوچان بسیارمعروف است .

پرورش گوسفند كردی كه مخلوطی از نژادهای كردی وگرگانی وبلوچی است درنواحی سرد سیرشمال خراسان بخصوص قوچان رایج است .
گوسفند كردی نژادی گوشتی است وازنظر پرواركردن اهمیت دارد واین مهم ازلبنیات گرفته تا فرآورده های دیگر دامی منطقه محتاج توجه بیشتر وسرمایه گذاری صنعتی دراین منطقه است .

صنایع دستی قوچان
ازنظر صنایع دستی درشهرقوچان صنعت پوستین دوزی ، نمد مالی وسفالگری رونق خاصی دارد ، گلیم بافی وچارقدوزی ( نوعی كفش ) ، ساغری ، گیوه و… هنوزمعمول ومتداول است وحیف وصد حیف كه اگر بی توجهی ادامه یابد رو به اضمحلال می رود.

kurmanj.wordpress.com منبع