بخش كاخك در ارتفاع 1700 متر از سطح دریا به طول جغرافیایی 58 درجه و 39 دقیقه از نصف النهار گرینویچ و عرض جغرافیایی 34 درجه و 9 دقیقه ، دارای 3 رشته كوه می باشد كه از سه طرف شهر كاخك را احاطه می نماید و به این علت دارای آب و هوائی معتدل كوهیایه ای بوده و درجه حرارت متوسط آن 11/17 می باشد. قنوات كاخك 7 رشته بوده كه آب كشاورزی را تأمین می نماید رودخانه های فصلی كاخك كه در قسمت شرقی و غربی شهر به موازات هم قرار گرفته اند كه به منظور استفاده بهینه از آب رودخانه مجاور بارگاه امامزاده سلطان محمد عابد پس از پیروزی انقلاب شكوهمند اسلامی نسبت به احداث سدخاكی با ظرفیت ذخیره آبی 000 200 1 مترمكعب اقدام گردیده كه تأثیر بسزایی در رونق كشاورزی و همچنین آب و هوای منطقه دارد.

 این شهر در فاصله 24 كیلومتری جنوب غربی گناباد واقع شده و از طرف مغرب به بخش بجستان ،از سمت جنوب شرقی به شهرستان قاین و از جنوب غربی به شهرستان فردوس بخش سرایان متصل است ، هوای آن معتدل و خشك و آب آن شیرین و گوارا و زیارتگاه مردمی است كه از راههای دور و نزدیك به آنجا می آیند ، در گذشته بازار پررونقی داشته كه محل داد و ستد شهرستانهای اطراف و مركز خرید و فروش كالاهای تولیدی و مایحتاج مصرفی بوده است. كارگاههای پررونق نخ تابی ، پارچه بافی ، رنگـرزی ، دباغی ، كفاشی ، آهنگری ، مسگـری و تفنگ سازی دركنار بارگاه مقدس حضرت محمد ابن موسی الكاظم (ع) جلوه ویژه ای به شهر می بخشید . ییلاقات ، آبشارها ، آسیابهای آبی و كارگاههای روغن گیری آن مكانهایی بوده كه از راههای دور، جهت تفرج ، زیارت و آرد كردن گندم و روغن گیری از دانه های روغنی به آنجا می آمده اند.

دو كاروانسرای بزرگ شاه عباسی و آقا محمد محل تجمع و داد ستد مسافران و پیشه وران بود.مشهور است كه شاه عباس از كاخك تا كربلا 999 كاروانسرا بر سرراه كاروانیان ساخته بود كه تعدادی از آنها هنوز باقی است.

جمعیت این منطقه در گذشته از زمان حال به مراتب بیشتر بوده است به طوری كه در سال 1298 شمسی دارای یك مركز مهم تحصیلات قدیم بوده كه اساتید بزرگی همچون آیت  ا . . . كلباسی اصفهانی در آن به تدریس اشتغال داشته اند ، در سال 1318 شهرداری ، در سال 1306 دارائی ، در سال 1326 دارای درمانگاه و مراكز بهداشتی بوده است كه بسیاری از عمل های جراحی از جمله جراحی چشم در این مركز انجام می شده است . به طوری كه اختلاف جمعیت این شهربا مركز جمعیت مركز شهرستان فقط 140 نفر بوده . (شفیعی ، ابوالقاسم ، نامه گناباد سال 1373 )

متأسفانه زلزله مهیب 9 شهریور 1347 كه در حدود ساعت 14 اتفاق افتاد جمعیت 7000 نفری آنرا به نصف تقلیل داد و مهاجرت جمع كثیری از نجات یافتگان را به دنبال داشت ، اكنون بر اساس آخرین سرشماری حدود 5000 نفر جمعیت دارد.

توسعه صنعت توریست در شهر :

در جهت توسعه صنعت توریست در شهر كاخك پروژه عظیمی به وسعت 30 هكتار و اعتباری بالغ بر یك میلیارد ریال با نام پروژه پارك آبشار در دست تهیه و اقدام می باشد. كه مقداری از كارهای اجرایی آن در حال انجام و مقداری دیگر نیز در دست بررسی و مطالعه توسط شركت محتـرم كریاس بنا می باشد. امید می رود این پروژه با وجود آب و هوای خنك و فرح بخش ، آبشارهای زیبا ، آسیاب های آبی قدیمی ، امكانات بازی و سرگرمی جهت كودكان و مجاورت با بارگاه امامزاده سلطان محمد عابد (ع) به یكی از قطب های توریستی مهم در خراسان پنهاور تبدیل شود.

 

اماكن تاریخی داخل و اطراف شهر :

عده ای عقیده دارند « كاخك » چنانكه از ظاهر واژه برمی آید « كاخ كوچك » نامیده شده.دیگران ، وند « ك » را وند تحبیب دانسته اند و آنرا كاخ محبوب و زیبا نامیده اند و كسانی نیز برآنند كه این واژه به دلایل زیر باید « كاخ كی » یا كاخ پادشاهان كیانی باشد.

1-     وضع طبیعی كاخك به گونه ای است كه كوهها از سه طرف آنرا در میان گرفته و از سوی دیگر نیز بر مناطق جنوبی كه دشت گناباد است تا فاصله 30كیلومتری اشراف كامل دارد . این موقعیت جغرافیایی و سوق الجیشی همراه با چشمه سارها و آبهای سطحی فراوان و آگاهی از اینكه اقوام پارتی وكیانیان درمحدوده این سرزمین (خراسان) می زیسته اند ، دلایلی است بر اینكه چنین محیطی در محدوده سرزمینهای گرم و كویری می توانسته ، آرامشگاهی برای پادشاهان باشد.

2-     مرقد امامزاده سلطان محمد عابد ( محمد بن موسی جعفر (ع) ) برادر امام رضا (ع) در كاخك مورد احترام معتقدانی است كه از راههای دور و نزدیك برای زیارت به آنجا می آیند

3-     وجود « ارگ فرود» در حدود 6 كیلومتری غرب كاخك كه محل زندگی فرود فرزند سیاوش و مادرش جریره ، دختران پیران ویسه بوده ( به استناد لغت نامه دهخدا ) استوتوس سردار سپاه كیكاوس تحت تأثیر خودخواهی و بدذاتی آنرا منهدم كرده است. (شاهنامه ، داستان سیاوش)

4-       وجود خرابه هایی در حدود 5 كیلومتری غرب كاخك به نام اسپیددژ ( دژ سفید ) كه نام آن در شاهنامه آمده است.

5-     وجود خرابه های قلعه رستم در منطقه كه قسمتی از آثار به جای مانده آن در ضلع جنول غربی میدان ورودی شهر كاخك مشهود می باشد پناهگاهی زیرزمینی بوده كه حدود 2000 نفر گنجایش داشته و در دل كوه بنا گردیده و در مقابل هجوم بیگانگان و از جمله روسها ( اُرُسها ) مورد استفاده قرار می گرفته است.

6-       وجودروستای كلات در حدود 8 كیلومتری غرب كاخك كه نام آن ضمن داستانهای مختلف بارها در شاهنامه آمده است.

7-       زیبد یكی از دهستانهای بخش كاخك كه درشاهنامه بصورت «ریبد‌» بارها تكرار شده.

8-       روستای « چــرمه » در جنوب كاخك چندین بار بصورت « چرم » آمده است.

9-       وجودمقبره پیران ویسه دردوكیلومتری غرب كاخك بربالای كوهی دركنارآبادی به نام «ایدو»كه درشاهنامه فردوسی به آن اشاره شده.

10-   وجود غاری موسوم به غار پارس ( پارت ) یا پارسه در حدود 4 كیلومتری جنوب شرقی كاخك كه مؤلف جغرافیای تاریخی گناباد ، شهری در آن محدوده را مركز پارتها می داند ، نیز نشان از سابقه تاریخی آن است.

11-   مؤلف كتاب نامبرده به نقل از كتاب طبقات ناصری از وقایع دوران غزنویان می نویسد :   « در سال 601 كه سلطان غازی معزالدین لشكر به طرف خوارزم برد ملك علاء الدین از غور لشكر به طرف ملحدستان و قهستان رفت و به طرف جناباد قهستان لشكر كشید و قلعه كاخ{ كاخك } جناباد رافتح كرد وغزو و جهاد بیشمار به جای آورد.» مطلب فوق نشان می دهد كه فتح قلعه كاخك درآن تاریخ اهمیت ویژه ای داشته وبه معنی تسلط برهمه گنابادبوده است.

12-    از آثار تاریخی و دارای اهمیت مسجد جامع پایین (سربازار) كه در سال 961 ه.ق به دستور شاهزاده سلطانم خواهر شاه طهماسب اول صفوی ساخته شده و در سال 1070 گچبری و تزئینات ایوان و محراب آن انجام شده.

13-    مسجد جامع علیا : اشعار گرداگرد محراب آن منقوش است كه تاریخ ساخت مسجد از آخرین بیت آن به 500 سال قبل برمی گردد.

سال تاریخش چو پرسیدم خرد سنجید و گفت    

                                          دانه ای دُر از صدف با آب و تاب آید برون

14- مساجد میرشاه میر ، خورك ، صیفا ، یعقوبان ، عطار ، نوری ، حسینیه حاج ابراهیم در بالا ، حاج محمد اشرف در پایین ، حسینیه آقا مهدی در مركز شهر ، مدرسه علمیه سربازار كه واقف آن مرحوم حاج حسن كرباسی بین سالهای 1100 تا 1200 می زیسته از دیگر آثار تاریخی این شهر كهن می باشد.

15-   كاخك دارای 4 چنار بزرگ است كه تقریباً در یك خط مستقیم در كنار آبراهه اصلی از بالا به پایین غرس شده اند. ارتفاع چنار بالا حدود 30 متر و پیرامون آن 5/6 متر و پیرامون آن 5/6 متر ، چنار سربازار پیرامون آن 5/5 متر چنارسرفنجان با پیرامون 10/6 متر و چنارخورك دارای پیرامون 25/6 متر می باشد.

 

www.sh-kakhk.ir منبع