شهر خوسف از شمال به فردوس،از شرق به بخش مركزی بیرجند، از جنوب به نهبندان واز غرب به شهرستان طبس محدود می شود. این شهر دارای طول جغرافیایی 47-32 و ارتفاع 1300 متر از سطح دریا می باشد.پیشینه تاریخی خوسف به دوران قبل از اسلام می رسد، به خاطر موقعیت خاص طبیعی از قدیمی ترین زمان به عنوان هسته ای از تجمع انسانی در كویر خراسان بوده است وجود نگاشته های باستانی بر جای مانده در كال جنگال واقه در دامنه های((رج)) دلیل بر قدمت این منطقه است.

از نظر تاریخی خوسف یكی از كهن ترین و قدیمی ترین شهرهای جنوب خراسان محسوب می شود كه در منابع تاریخی ازآن با نامهای خسف،خسب،خوسف یاد شده است. در كتاب نزههالقلوب حمدا... مستوفی از خوسف به عنوان معظمات بلاد قهستان و در ردیف تون (فردوس)قاین وجنابذ(گناباد) یاد شده است.

وجود بافت قدیمی با اثار تاریخی ارزشمند از ویژگی های شاخص این شهر محسوب می شود. این بافت كه به لحاظ موقعیت طبیعی و واقع شدن بر روی هسته مقاوم، از زمین لرزه در امان مانده یكی ازسالمترین بافتهای تاریخی به شمار می رود.

سنگ نگاره های كال جنگال

مجموعه نگاره ها در طول دره ای به همین نام در رشته كوه باقران پراكنده اند. این نگاره ها شامل تصاویر وكتیبه های مربوط به دوره اشكانی می شوند. تصویر اول شامل تصویر نبرد یك مرد پارتی با یك شیر است كه كمی كوچكتر از اندازه طبیعی ترسیم شده است. در بالای این تصویر كتیبه ای پهلوی در دو سطر دیده می شود تصویر دوم تصویر سر یك مرد پارتی به حالت نیم رخ است در زیر این تصویرنیز كتیبه ای پهلوی در یك سطر نگاشته شده است مهمترین بخش كتیبه ها شامل هفت سطر كتیبه پهلوی است كه برروی دو تخته سنگ كه در كنار هم قرار دارند نگاشته شده اند.

مسجد جامع خوسف

این مسجد دارای سر در ورودی بلند با تاق جناغی وتزئینات رسمی بندی، صحن، شبستان زمستانی به نامهای ملاعلی اكبر وحاج عبدالخالق، یك شبستان تابستانی وشبستانهای مهتابی و خلیلان است.

ورودی بنا و شبستانهای مهتابی وخلیلان در دوره های معاصر باسازی شده اند. در جریان مرمت شبستان مسجد به بقایا وآثار مربوط به دو دوره مختلف برخورد گردید.این بنا مربوط به قرون اولیه اسلامی (قرن 2و3 ﻫ. ق) می باشد.

مسجد جامع روستای گل

این بنا در روستای گل واقع در 30 كیلومتری جنوب شرقی خوسف، قرار گرفته است بنا شامل سردر ورودی، دهلیز شبستان ستوندار، صحن، پایاب و دو ایوان می باشد ورودی بنا كه از لحاظ معماری وتزئینات وابسته مهمترین و با ارزشترین بخش بنا محسوب می شود دارای تزئینات انبوه گچبری و با طرحهای اسلیمی و رسمی بندی می باشد. شبستان بنا دارای چهار ستون چهار ضلعی به قطر حدود سیزده سانتیمتر و نه گنبد می باشد.در دو طرف جنوب غرب و شمال شرق صحن دو ایوان قرار دارد كه دارای قوس كلیل می باشد.این بنا برخوردار از كتیبه ای سنگی می باشد كه در تاریخ 1191ﻫ. ق را نشان می دهد.

آرامگاه ابن حسام خوسفی

این بنا از نظر معماری دارای پلان چلیپایی شكل و پوشش عرقچین با گنبد كلاه فرنگی می باشد در سه طرف بنا سه طاق نما با قوس جناغی وجود داردوداخل طاق نماها پنجره های مشبك آجری جریان هوا را به داخل مقبره امكان پذیر می سازد از تزئینات این بنا تزئینات رسمی بندی در گوشه ها، كتیبه موجود دور تادور پایه پوشش گنبدی، طرح های چلیپایی پنجره های مشبك است، ورودی به داخل مقبره از سمت جنوب آن می باشد. زمان احداث بنا دوره صفویه است كه در دوره قاجار تغییراتی در آن داده شده است.

خانه علوی(خوسف)

از ویژگی های معماری این بنا می توان به سردر ورودی، هشتی، دهلیز، حیاط، ایوان، شاه نشین،مطبخ سه دری اشاره نمود.راهروها و دالانهای ارتباطی موجود بمنظور ارتباط اوضاع اقتصادی اجتماعیوجغرافیایی منطقه با شرایط مذكور تعبیه شده است. از جمله تزئینات این بنا می توان به رسمی بندیهای ورودی و هشتی تزئینات ایوان تزئینات اطاق شاه نشین اشاره نمود كه نشاندهنده ذوق و سلیقه معمار بنا است تاریخ ساخت این بنا به دوره صفویه برمی گردد.

خانه تاجور(خوسف)

این بنا متعلق به دوره قاجاریه می باشد و از ویژگی های آن دو ورودی است. یكی از ورودی ها دارای تزئینات آجركاری دوره پهلوی و دیگری از تزئینات رسمی بندی بوده و از لحاظ معماری اصیل تر می باشد.

تزئینات بنا شامل رسمی بندیهای ورودی ، آجركاریهای ورودی كاربندیهای ایوان و پنجره های مشبك می باشد.

خانه خلیلی (روستای نوغاب)

این بنای تاریخی در روستای نوغاب در 50 كیلومتری غرب خوسف واقع است. از ویژگی های این بنا سردر ورودی با طاق جناغی و تزئینات ظریف رسمی بندی در سقف، هشتی، ایوان ها، اطاق های تابستانی و زمستانی، مطبخ و انباری می باشد.

این بنا كه كاملا منطبق با شرایط اقلیمی و جغرافیایی منطقه ساخته شده، از بنا های اواخر قاجار و اوایل پهلوی به شمار می رود.

خانه مالكی(خوسف)

تاریخ ساخت بنا 1250 تا 1260 ﻫ. ق می باشداین بنا در بافت قدیم خوسف واقع شده است از عناصر معماری این بنا می توان به دهلیز حیاط ایوان شاه نشین، و اتاق های متعدد دور تادور حیاط اشاره نمود.

مهمترین تزئینات این بنا نقوش اسلیمی وگل گیاه برسطح تویزه ها وپوشش شاه نشین می باشد.این بنا با شماره 3443 در فهرست آثار ملی كشور جای گرفت.

قلعه(خوسف)

پلان این بنا چهار ضلعی بوده ودر چهار برج در چهار گوشه آن ایجاد گردیده است. درب اصلی ورودی در ضلع غربی قرار داشته و برخوردار از فضاهای داخلی متنوع بوده است كه اكنون آثار آن بدلیل حوادث طبیعی و انسانی از بین رفته است.

این بنا در زمان فرمانداری كاظم خان همزمان با حكومت نادر شاه پایه گذاری شده ودر دوره های بعدی گسترش یافته است.

بافت تاریخی روستای خور

بافت تاریخی روستای خور متاثر از شرایط اقلیمی و جغرافیایی محیط خود می باشد. خانه های گلی، پوشش گنبدی، حیاط مركزی، بادگیرها،اطاق های دور تا درو حیاط، هشتی ها و دهلیز ها، دیوارهای قطور حوض و باغچه وسط حیاط، بصورت هماهنگ و یكنواخت از ویژگی های معماری خانه های روستایی خور می باشد كه مطابق با اقلیمی منطقه بوجود آمده است. در بافت خور بناهایی همچون قلعه،آب انبارمسجد،حسینیه، حمام و خانه های قدیمی وجود دارد كه اكثرا متعلق به دوره صفویه است.

مدرسه ابن حسام

این بنا از عناصر معماری ایران از قبیل سردر ورودی، دالان حیاط واتاق های دور حیاط تشكیل شده است ورودی بنا با طاق كلیل می باشد.نمای حاشیه خیابان مدرسه قاب بندی آجری و قاب های آجری اطراف پنجره ها می باشد نمای داخلی حیاط نیز دارای قابهای آجری است تاریخ ساخت این بنا بر اساس لوح موجود در سردر بنا 1260 ﻫ.ق است.

این بنا به دستور ملاعلی اكبر خوسفی و با هزینه فردی به نام آقا محمد خان بنا شده است. این بنا در دوران پهلوی دچار تغییراتی شده است.

بافت تاریخی روستای ماژان

بافت تاریخی روستای ماژان یكی از بافت های بسیار مهم شهر خوسف به شمار می رودكه تاكنون توانسته است از صدمات ناشی از حوادث طبیعی و عوامل انسانی بدور بماند، حفظ ارزشهای معماری با استفاده از مصالح بومی بر اهمیت آن افزوده است.

بافت تاریخی روستای ماژان بدلیل همگونی با طبیعت وآب و هوای منطقه سالیان زیادی پا برجا مانده و هم اكنون نظر هر بیننده ای را به خود جلب می نماید.

هنرهای سنتی

هنرهای سنتی خوسف عبارتند از: پارچه بافی( تون بافی) ، سفالگری.

 

www.sk-portal.ir منبع