بم در قدیم یکی از پنج کوره ایالات فارس بوده. بم در مسیر جاده هایی که جنوب شرقی ایران را با سیستان، افغانستان و بلوچستان مرتبط می کند قرار دارد. به همین جهت این شهر از دوره ساسانیان اهمیت نظامی و بازرگانی زیادی داشته است. این شهر در سال 1131 هجری قمری به تصرف محمود افغان درآمد، ولی به علت شورشی که در قندهار روسی داد آنجا را رها کرده و عازم قندهار شد ولی بار دیگر در سال 1134 هجری قمری بر بم استیلا یافت و این وضع تا سال 1143 که نادر شاه افشار، اشرف افغان را شکست داد ادامه داشت. در همین شهر بود که لطفعلی خان زند در سال 1209 هجری قمری توسط عوامل آغا محمدخان قاجار دستگیر شد. شهر و قلعه باستانی بم یکی از یادگارهای شگفت معماری فلات مرکزی ایران می باشد.

شهر بم یكی از كهن ترین مراكز شهر نشینی ایران بود. تپه های تاریخی ”بیدرون“ در 10 كیلومتری شمال و تل آتشی در دراستان در فاصله 30 كیلومتری شرق بم كه متعلق به هزاره های دوم تا چهارم قبل از میلاد مسیح است گواه این قدمت است. زندگی در بم  و اطراف آن از شش هزار سال قبل شكل گرفته و در دورانی از تاریخ در مكانی كه ” ارگ “  نامیده می شد و در زلزله اخیر ویران شد، به وجود آمده بود. بم بعلت قرار گرفتن در مسیر یكی از مهمترین شاهراههای بین المللی عهد باستان ” راه ادویه “ نام گرفته بود كه از شعب اصلی و مهم راه ابریشم محسوب می شد. راه تجارت بین شرق و غرب كه اهمیت استراتژیك مهمی داشت. صنعت ابریشم بافی به احتمال قوی از چین و از طریق جاده ادویه (از طریق هند) به بم رسیده بود. شهرهای بزرگی مانند نرماشیر، ریگان، دارزین و سنا در منطقه وجود داشته كه این شهرها تا قرن ششم هجری از آبادانی فراوان برخوردار بوده و در دوره های فترت بعدی از بین رفته اند. علاوه بر ارگ بم آثار باقیمانده از این شهرها و قلعه های باستانی با عظمت دیگری مانند قلعه های پیرماه شاه (افضل آباد)، قلعه جمالی، دارستان، قلعه (قلعه شهید)، قلعه نعیم آباد و آثار دیگری در منطقه مشاهده می شود كه نشان از تمدن كهن و آبادانی منطقه داشت.

شهر بم دارای دو بخش کاملا متمایز می‌باشد، یکی شهر قدیم آن است که از آن به نام ارگ بم یاد می‌شود و وجود این بخش بر ارزش و اعتبار بم افزوده است و بخش دیگر آن شهر جدید بم تلقی می‌گردد، که این بخش ضمن فراگرفتن محدوده ربض شهر قدیم، ‌قصبه‌های قدیمی را به هم متصل ساخته است و مجموعاً حدود چهل محله قدیمی را در خود جای داده که بعضی از این محلات ریشه در دوران گذشته و تاریخی بم دارند.

شهر قدیم بم که قسمتی از آن روی کوه واقع شده، به صراحت نمی‌توان تاریخ دقیقی را برای آغاز آن مشخص کرد و هیچ منبع مستند تاریخی،‌ زمان ساخت آن را تعیین نکرده؛ ولی آنچه مسلم است، این است که بنیان آن قبل از دوران اسلامی طرح ریزی شده و به صورت شهری مهم و پر رونق در پهنه ایران نمودار شده است.

شهر امروز بم از دوران قاجار با تخلیه تدریجی ارگ از ساکنین شکل گرفت و به موازات آن کالبد ارگ رو به ویرانی نهاد. این روند تا زمان پهلوی اول تا بدانجا ادامه یافت که ارگ قدیمی، یکپارچه از ساکنین تهی گشت و شاید تنها گروههای گریزان از جامعه آن را مأمن خود یافتند.

 

اهمیت مکانی بم

بم بر سر راه هندوستان، خراسان، فارس و بنادر هرمز قرار دارد. به روایت ساده‌تر مکان برخورد دو جاده بزرگ بازرگانی مشرق زمین یعنی، جاده ابریشم و جاده ادویه بوده است. رونق بافندگی و حجم قابل توجه محصولات کشاورزی، جایگاه ارزنده‌ای را برای این شهر در بازرگانی جهان اسلام تعریف نموده است. گزارش‌های مقدسی و ابن حوقل درباره بافندگی در بم و به ویژه تاکید بر صادرات آن گواهی محکمی در پیوند بازار بم با بازارهای جهانی است.

 

آثار تاریخی بم

بی گفتگو مهم‌ترین اثر تاریخی موجود در بم همان ارگ تاریخی است که از آن چنان اهمیتی برخوردار است که سایر آثار دیگر را تحت الشعاع خود قرار داده است. با این حال آثار مهم دیگری نیز خارج از حصار ارگ واقعند که هر کدام یادآور برگه‌ای از تاریخ و فرهنگ شهر هستند. مهم‌ترین این آثار عبارتند از : قلعه کوهک که به قلعه دختر نیز معروف است و ویرانه‌های آن در 5/1 کیلومتری ارگ تا قبل از زلزله پابرجا بود. تاکنون درباره آن کاوش‌های باستان شناسی کاملی صورت نگرفته است. بسیاری آن را کهن‌تر از ارگ دانسته و به راحتی می‌تواند در شمار پرستشگاههای آناهیتا قرارگیرد.

 

ارگ بم

در شمال‌ شرقی‌ شهر بم‌، در دامنه‌ صخره‌ای‌ عظیم‌، قلعه‌ مستحكمی‌ را پی‌ افكنده‌اند كه‌ به‌ ارگ‌ بم‌ معروف‌ است‌. این‌ قلعه‌، شهر قدیم‌ بم‌ است‌. این‌ شهر قدیم‌ از چهار قسمت‌ و 38 برج‌ دیده‌بانی‌ تشكیل‌ شده‌است‌. در طرف‌ جنوب‌ قلعه‌ 4 حصار و در طرف‌ شمال‌ شرقی‌ آن‌ یك‌ حصار بزرگ‌ وجود دارد. مصالح‌ اصلی‌ بنا خشت‌ خام‌، گل‌رس‌ و كاه‌ است‌، ولی‌ در بعضی‌ قسمت‌های‌ آن‌ سنگ‌ و آجر و تنه‌ درخت‌ خرما نیز بكار رفته‌است‌. قسمت‌های‌ مختلف‌ قلعه‌ به‌ ترتیب‌ عبارتند از: دروازه‌ ورودی‌، محله‌ عامه‌ نشین‌، سربازخانه‌ و بنای‌ مركزی‌یا حاكم‌نشین.

خانه‌های‌ عمومی‌ در كنار كوه‌ و بر روی‌ زمین‌ مسطح‌ بنا شده‌ و از نظر شهرسازی‌ مجموعه‌ای‌ كامل‌ است‌. مكان‌های‌ شناخته‌ شده‌ آن‌، راهرو اصلی‌ (بازار)، حسینیه‌، مسجد (آتشكده‌)، زورخانه‌، حمام‌ (عمومی‌) و سابات ‌کلیمیی هاست‌. بیشتر خانه‌های‌ عامه‌ متصل‌ به‌ هم‌ ساخته‌ شده‌ و غالب‌ آنها به‌ همدیگر راه‌ دارند. در بعضی‌ خانه‌ها آثار حمام‌ اختصاصی‌ به‌ چشم‌ می‌خورد. تعدادی‌ از ساختمان‌ها بصورت‌ دو طبقه‌ ساخته‌ شده‌ كه‌ به‌ احتمال‌ زیاد بر اثر افزایش‌ جمعیت‌ بوده‌ است‌. بعد از ورودی‌، یك‌ راه‌ اصلی‌ تا دروازه‌ دوم‌ كشیده‌ شده‌ كه‌ قسمتی‌ از این‌ راه‌بازار شهر است‌. آثار كارگاه‌ نانوایی‌، روغن‌گیری‌ و قفسه‌های‌ خشتی‌ بازار، نشانی‌ از رونق‌ گذشته‌ آن‌ است‌. به‌موازات‌ راه‌ اصلی‌، دو راه‌ دیگر نیز به‌ دروازه‌ دوم‌ اتصال‌ دارد. حسینیه‌ فهرست صفحه:‌ یك‌ محوطه‌ بزرگ‌، ایوان‌ دو طبقه‌قرینه‌ و چند اتاق‌ است‌ و سه‌ منبر خشتی‌ دارد. زورخانه‌ از چهار ایوان‌، یك‌ گنبد و یك‌ گود تشكیل‌ شده‌ است‌.ارگ‌ بم‌ دو مسجد بنام‌ مسجد جامع‌ و مسجد حضرت‌ محمد (ص‌) دارد. حمامی‌ نیز در محل‌ عامه‌ وجود داشته‌كه‌ در حال‌ حاضر منهدم‌ شده‌ است‌. بعد از دروازه‌ دوم‌، اصطبل‌، حصار و اتاق‌هایی‌ مخصوص‌ نگهبانان‌ وجوددارد. بعد از دروازه‌ سوم‌ سربازخانه‌، خانه‌ فرمانده‌ قشون‌ و آسیاب‌ بادی‌ قرار دارد. در مركز قلعه‌، عمارت‌ چهارفصل‌ سه‌ طبقه‌ به‌جامانده‌ كه‌ محل‌ استقرار حكومت‌ قلعه‌ بوده‌ است‌. در كنار این‌ بنا، حمام‌ اختصاصی‌ حاكم‌ وچاه‌ آب‌ وجود دارد. بنای‌ قلعه‌ را به‌ بهمن‌ اسفندیار نسبت‌ می‌دهند. سابقه‌ ارگ‌ بم‌ به‌ قبل‌ از اسلام‌ مربوط‌ است‌ وبارها بازسازی‌ شده‌ است.

 

ییلاقات‌ ده‌ بكری

ده‌ بكری‌ از توابع‌ شهرستان‌ بم‌ در دامنه‌ كوه‌ شیروجبال‌ بارز واقع‌ شده‌ است‌. كوههای‌ آن‌ ازدرختان‌ جنگلی‌ پسته‌، بادام‌ و بادام‌ وحشی‌ پوشیده‌ است‌. ده‌ بكری‌ در دره‌ای‌ سرسبز و خنك‌ واقع‌ شده‌ و ازدرخت‌های‌ گردو، بادام‌، صنوبر و... پوشیده‌ شده‌ است‌. در این‌ ده‌ خانه‌های‌ ویلایی‌ نسبتاً مدرنی‌ ساخته‌ شده‌ و درفصل‌ تابستان‌ جمعیت‌ زیادی‌ را به‌ سوی‌ خود جذب‌ می‌كند.

 

كوه‌ هزار

این‌ كوه‌ در دهستان‌ راین‌ بم‌ واقع‌ شده‌ و 4465 متر ارتفاع‌ دارد. این‌ كوهستان‌ با 900 كیلومتر مربع‌وسعت‌ از كوههای‌ سربنه‌ و سرمشك‌ تشكیل‌ شده‌ كه‌ بوسیله‌ ارتفاعات‌ پست‌تری‌ از سوی‌ غرب‌ به‌ كوههای‌لاله‌زار و از جنوب‌ به‌ كوه‌ بهر آسمان‌ اتصال‌ یافته‌ است‌. رودخانه‌های‌ مرغزار و تهرود آنرا از رشته‌ كوههای‌ جبال‌بارز جدا می‌كنند. از دامنه‌های‌ شرقی‌ این‌ كوهستان‌ رودهای‌ گارچیدان‌ و گیشیگان‌ سرچشمه‌ می‌گیرند و به‌رودخانه‌ تهرود می‌ریزند و از دامنه‌های‌ شمالی‌ آن‌ رود كشك‌ و چند مسیر سیلابی‌ دیگر بسوی‌ شمال‌ غربی‌ روان‌می‌گردد. دامنه‌های‌ جنوبی‌ و جنوب‌ غربی‌ آن‌ سرچشمه‌ رودهای‌ «رودرو» و «هلیل‌ رود» است.

 

موقعیت جغرافیایی بم

شهرستان بم یکی از ده شهرستان استان کرمان است ، حدود تقسیمات کشوری آن از شمال به شهرستان کرمان و از شرق به شهرستان زاهدان و از جنوب به شهرستان‌های ایرانشهر و جیرفت و از غرب به بخش راین که امروزه به شهرستان کرمان الحاق یافته منتهی می‌گردد. براساس آخرین تقسیمات کشوری در سال 1374 هـ.ش ، شهرستان بم شامل 5 شهر ، 4 بخش ، و 13 دهستان و بیشتر از 998 آبادی می‌باشد. شهرهای شهرستان بم عبارتند از: بم، بروات، فهرج، ریگان و رستم آباد. و بخش های مرکزی آن نیز شامل: فهرج و ریگان و نرماشیر می باشد. و همچنین 13 دهستان‌ آن به ترتیب عبارتند از : 1. حومه(خواجه عسگر) 2. کرک و نارتیچ، 3. دهبکری، 4. روداب شرقی، 5. روداب غربی  (در بخش مرکزی)، 6. پشت رود (در بخش نرماشیر)، 7. عزیزآباد، 8. فهرج، 9. برج اکرم (در بخش فهرج)، 10. گنبکی ، 11. ریگان ، 12. چاهدگال ،13. گاوکان (در بخش ریگان).

این شهرستان بین 57 درجه و 7 دقیقه تا 59 درجه و‌22 دقیقه طول شرقی از نصف‌النهار مبدأ و 28 درجه و 23 دقیقه تا 29 درجه و 52 دقیقه عرض شمالی از خط استوا قرار گرفته است . در گذشته که قسمتی از بخش راین از آن منفک نگشته بود، مساحت این شهرستان در حدود 19.480 کیلومتر مربع بوده ، ولی هم اکنون قریب 17.755کیلومتر مربع است.

حدود طبیعی آن از شمال به کوه‌های شرقی کرمان و چال تکاب و چاله ‌هامون شور گز و از شرق به شنزارهای شورگز و چاله ریگان و از جنوب به خط الرأس کوه‌های شاهسواران و سلسله جبال بارز و کوه‌هزار و از غرب به دشت پایکوبی راین ختم می‌گردد.

این شهرستان كه ارتفاع آن از سطح دریا 1062 متر است از نظر ارتفاعات دو وضعیت متفاوت دارد:

یكی ناحیه كوهستانی كه ادامه رشته كوههای مركزی ایران و مشهور به جبال بارز (این كوهها چون سدی بین بم و جیرفت واقع شده اند و تنها راه عبور از آنها گردنه هایی چون گردنه معروف دهبكری است) و كوه هزار در جنوب غربی راین كه مرتفع ترین كوه این  ناحیه است.

دیگری ناحیه پست كویری است كه مشتمل بر شنزار و نمكزار لوت و اطراف آن بوده و پست ترین نقطه آن با ارتفاع 330 متر از سطح دریا در حد بین شوره گز و فهرج واقع است، لذا بم از نظر آب و هوا به دو منطقه تقسیم می شود:

1 -  آب و هوای صحرایی: كه منطقه وسیع پَست كویری را در بر می گیرد. بارندگی كم  و اختلاف درجه حرارت شب و روز زیادی دارد و فصول آن متغیر است.

2 - آب و هوای كوهستانی: كه شامل نواحی راین و دهبكری است. در تابستان ییلاق اهالی شهرستان بم محسوب می شود.

 

خصوصیات جمعیتی

جمعیت شهرستان بم براساس برآورد مرکز آمار ایران در میانه سال 1382 حدود 223 هزار نفر بوده است که تقریباً 10 درصد از جمعیت استان کرمان را شامل شده است، پرجمعیت‌ترین شهر آن بم با جمعیتی حدود 88.000 نفر و کم جمعیت‌ترین شهر آن نرماشیر با 2.851 نفر است جمعیت شهر بروات در این برآورد حدود 17.000 بوده است.

 

وضعیت اقتصادی و کشاورزی

اساس اقتصاد شهرستان بر بنیان کشاورزی استوار است و از تمایزات مهم آن، تنوع محصولات زراعی و باغی می‌باشد . به طوری که وجود انواع درختان گرمسیری؛ خرما، مرکبات، وسمه، حنا، انگور، انار، کنجد، گیاهان جالیزی و صیفی جات و حبوبات در دشت‌های وسیع بم و نرماشیر به عمل می‌آید و همچنین وجود انواع درختان سردسیری دردشت پایکوهی جبال بارز و نیز درختان پسته در ابارق و تهرود، این شهرستان را به صورت یکی از شهرستان‌های حاصلخیز جنوب شرقی ایران در آورده است.

آب كشاورزی شهرستان بم از رودهای فصلی،‌ قنوات و چاههای عمیق تأمین می گردد. از مهمترین رودهای بم می توان به رود نسا، رود فاشكوه، (تلنگو)، تهرود و رود آدوری كه از جبال بارز و راین سرچشمه می گیرند، اشاره نمود.

 

yaranebam.org منبع